Skip to content
޵ an: Ana Sayfa arrow Edebiyat arrow Türk Halk Edebiyatı ( Konu Anlatımı )
Türk Halk Edebiyatı ( Konu Anlatımı ) Yazdır

TÜRK HALK EDEBİYATI

 

ü      İslamiyet’ten günümüze kadar kesintisiz gelen bir edebiyattır.

ü      Halk içinde yetişmiş ozanları icra ettiği bir edebiyattır.

ü      Temelinde sözlü bir gelenek vardır.

ü      Dili sadedir.

ü      Dörtlük ve yarım kafiye esaslıdır.

ü      Hece ölçüsü kullanılmıştır.

ü      Halkın dertlerini, sevinçlerini, her türlü duygularını işlemektedir.

ü      Bu edebiyatı genellikle “aşık”adı verilen sazlarıyla yazdıklarını besteleyip köy köy dolaşan ozanlar icra etmiştir.

ü      Koşma, destan, semai, varsağı, mani, ağıt, türkü, bilmece, atasözü, devriye, şathiye, ilahi, deme gibi çeşitli nazım şekilleri vardır.

ü      Kendi arasında : “Âşık Anonim, ,Dini-Tasavvufi olmak üzere 3’e ayrılır.

A)    ÂŞIK TARZI TÜRK HALK EDEBİYATI

 

ü            İslamiyet'ten önce başlamıştır.

ü            Eskiden “kam,baksı” adı verilen ozonlara bu dönemde “AŞIK”adı verilmiştir.

ü            Âşıklar şiirlerini bağlama adı verilen sazlarla köy köy dolaşıp söylemiştir.

ü            Hece ölçüsü kullanılmıştır.

ü            Dili sadedir.

ü            Nazım birimi dörtlüktür, yarım kafiye kullanılmıştır.

ü            Son dörtlükte şairin mahlası(adı) kullanılır.

ü            Şairler şiirlerini “CÖNK” adı verilen defterde toplarlardı.

ü            Aşk, ölüm, gurbet, ayrılık konuları sıklıkla ilenmiştir.

ü            Coşkulu, lirik bir söylenişi vardır.

ü            Koşma, mani, türkü, semai, varsağı destan gibi biçimleri mevcuttur.

ü            17. yüzyıldan sonra divan edebiyatından etkilenmeye başlamıştır.

 

 KOŞMA

 

ü                       Aşk, ayrılık, gurbet gibi geniş çerçeveli konuların işlendiği bir türdür.

ü                       11’li hece ölçüsüyle yazılır.

ü                       En az 3 en fazla 6 kıtadan oluşur.

ü                       Dili sadedir.

              Kafiye düzeni “abab,cccb,dddb…”şeklindedir.

ü                       Son dörtlükte şairin mahlası bulunur.

ü                       Koşmanın konularına göre “güzelleme, koçaklama, ağıt, taşlama”adlı türleri vardır.

 

GÜZELLEME: İnsan ve doğa sevgisinin lirik bir edayla işlendiği koşmalara denir.

 

KOÇAKLAMA: Savaş, yiğitlik, kahramanlık gibi konuları işleyen koşmalara denir.

 

AĞIT:  Ölen kişinin arkasından duyulan acının ve onun iyiliklerinin işlendiği koşmadır.

TAŞLAMA: Toplumun veya bireylerin aksayan yönlerini eleştiren koşmalara denir.

 

VARSAĞI

 

ü                  Toros Dağları ve Adana civarında yaşayan “VARSAK” boylarının söyledikleri türkülere denir.

ü                  Kafiye düzeni koşma gibidir.

ü                   4+4 şeklinde 8’li ölçüyle söylenir.

ü                  “BRE, BEHEY, HEY “ nidaları sıklıkla kullanılmıştır.

ü                  En az 3 en fazla 5 dörtlüktür.

 

SEMAİ

 

ü              Özel bir ezgiyle söylenen bir türdür.

ü              Kafiye düzeni koşma ile aynıdır.

ü              4 + 4 =8 ‘li ölçüyle yazılır.

ü              3–5 dörtlükten oluşur.

 

DESTAN

 

ü          6+5 ‘li hece ölçüsüyle söylenir.

ü          Halk edebiyatının en uzun nazım biçimidir.

ü          Kendine özgü bir söylenişi vardır.

ü          Kafiye düzeni koşma ile aynıdır.

ü          Ayaklanma, kıtlık, savaş, hastalık gibi toplumsal konular işlendiği gibi bireysel konuların işlendiği destanlar da vardır.

ü          Dörtlük sayısında sınırlama yoktur.

 

B)  ANONİM TARZI TÜRK HALK EDEBİYATI

ü            Halkın ortak ürünüdür.

ü            Yüzyıllar süren gelişim gösterir.

ü            Hece ölçüsü kullanılmıştır.

ü            Halkın yaşamından otaya çıkmıştır.

ü            Sözlü ürünlerdir, çok sonraları birileri tarafından yazıya geçirilmişlerdir.

ü            Türkü, destan, masal, ninni, bilmece, mani, halk hikâyeleri gibi nazım şekilleri vardır.

 

TÜRKÜ

ü            Belli bir ezgiyle söylenir.

ü            7,8,11,14 ‘li ölçülerle söylenir.

ü            Hemen her konuda söylenir.

ü            Bölgesel özellik ve ad değişikliğine uğrayabilir.

 

MANİ

ü            “aaxa” şeklinde kafiyelenir.

ü            4+3 şeklinde ölçüsü vardır.

ü            İlk iki dizesi ayrık yani hazırlık özelliği taşımaktadır. Asıl mesaj üçüncü dizede verilir.

ü            Her konuda söylenebilir.

ü            Düz, cinaslı ve artık mani gibi çeşitleri vardır.

 

NİNNİ

 

ü            Annelerin bebeklerini uyutmak amacıyla belli bir ezgi ile söylediği parçalardır.

ü            Çocukların psikolojisi üzerinde etkilidir

ü            Manzum özelliktedirler.

 

BİLMECE

 

ü                       Çoğunlukla cevabı içinde saklı bulunan ve düşünceyi geliştirmek amacıyla türetilen soru biçimlerine denir.

ü                       Güzel vakit geçirmek amacıyla çıkarıldıkları düşünülmektedir.

ü                       Manzum – mensur şekilleri vardır.

 

ATASÖZLERİ

 

ü                       Yüzyıllar süren tecrübeler sonunda ortaya çıkan özlü sözlerdir.

ü                       Kelimeleri değiştirilemezler.

ü                       Aynı konuda birbiriyle çelişen atasözleri olabilir.

 

 C) DİNİ-TASAVVUFİ  (TEKKE)  TÜRK HALK EDEBİYATI

 

ü      Hem hece hem de aruz ölçüsü kullanılmıştır.

ü      Eserlerde genellikle Allah sevgisi işlenmiştir.

ü      Hem dörtlük hem beyit kullanılmıştır.

ü      Dil halkın kullandığı dil olmakla beraber Arapça-Farsça kelimelerde kullanılmıştır.

ü      Bu eserleri daha iyi anlayabilmek için belli bir dini bilgiye sahip olmak gerekir.

ü      Bu eserlerde dönemin çarpıklıkları da işlenmiştir.

ü      Şairler genellikle dini eğitim almışlardır.

ü      İlahi, nefes, şathiye, nutuk, devriye, hikmet gibi nazım şekilleri vardır.

 

İLAHİ

 

ü                       Hecenin 7’li-11’li kalıbıyla belli bir ezgiyle söylenen coşkulu şiirlerdir.

ü                       Allah’ın aşkı ve O’na kavuşma arzusu işlenir.

ü                       Hem hece hem de aruzla yazılan ilahiler vardır.

ü                       İlahi’ye Aleviler “Deme”, Bektaşiler “Nefes” Mevleviler “Ayin” adını vermişlerdir.

 

NUTUK

 

ü                       Tekkede tarikata yeni giren müritlere dinin ve tarikatın esaslarını aktarmak için yazılan şiirlere denir.

ü                       11’li hece ölçüsü ile yazılır.

 

 

ŞATHİYE

 

ü                        Dinin bazı inceliklerini alay edermişçesine anlatan şiirlere denir.

ü                        Birçok şair bu şiirlerden dolayı horlanmış hatta öldürülenler de olmuştur.

 

 

 

 

 

 

HALK EDEBİYATININ TEMSİLCİLERİ

 

YUNUS EMRE

ü                       Engin hoşgörüsü, insan sevgisiyle sadece bizim değil bütün dünyanın beğenisini kazanmış eşsiz bir şair, fikir adamıdır.

ü                       İlahi aşkı ve insan sevgisini eserlerinde işlemiştir.

ü                       Hem aruzu hem de hece veznini kullanmıştır.

ü                       Şiirlerinde dili oldukça sadedir, zamanının halk dilini kullanmıştır.

ü                       Nazım biçimi olarak “ilahi”yi seçmiştir. 

ü                       “Risalet’ün Nushiye (Nasihatlar Kitabı) ve Divan” adlı kitabı vardır.

 

PİR SULTAN ABDAL

ü            Halk edebiyatında lirik şiirin öncülerindendir.

ü            Halk içinde çok sevildiği için isimsiz birçok şiir onun adında yayımlanmıştır.

ü            Tasavvufu, halkın anlayışıyla birleştirmiştir.

ü            Bütün şiirlerini hece ölçüsüyle yazmıştır.

ü            Dili oldukça sadedir.

ü            Bektaşi tarikatına mensup olduğu için “nefes”leri ünlüdür.

 

HACI BEKTAŞI VELİ

ü                       Bektaşi tarikatının kurucusudur

ü                       Büyük bir bilgindir.

ü                       Orta Anadolu’da etkin olmuştur.

ü                       Malakat”adlı Arapça eseri ünlüdür.

KAYGUSUZ ABDAL

ü            Kendisinden önceki şairlerden etkilenmiştir.(Özellikle Yunus’tan)

ü            Hem hece hem de aruz veznini kullanmıştır.

ü            Alaylı, nükteli, eleştirili şiirler yazmıştır.

ü            Edebi yazıları da vardır.

ü            Budala-name, Mugaalet-name”adlı eserleri vardır.

 

KAYIKÇI KUL MUSTAFA

ü                       17. yüzyılın önemli yeniçeri şairlerindendir.

ü                       Kahramanca şiirleriyle tanınmıştır.

ü                       “Genç Osman” destanıyla tanınmıştır.

ü                       Divan şiirinden etkilenmemiştir.

 

KÖROĞLU

ü                       Başkaldırının, isyanın şairidir.

ü                       Din dışı konularda şiirler yazmıştır.

ü                       Sultan Murat (II.) zamanında savaşlara katılmıştır.

ü                       Köroğlu adlı halk kahramanıyla aynı adı ve özellikleri taşıdığı için ikisi aynı kişi olarak anılmıştır.

DADALOĞLU

ü                       Toroslar bölgesinde yaşamış.

ü                       Devlet yönetiminin aşiretiyle olan mücadelesi üzerine söylediği:

“ferman padişahınsa dağlar bizimdir”dizelerinin nakarat olarak kullanıldığı şiiri oldukça beğeni toplamıştır.

ü                            Varsağı , semai ve destanları meşhurdur.

ü                            Türküler yazmıştır.

 

KARACAOĞLAN

ü                       Şiirlerini sade bir dille yazmıştır.

ü                       Hece ölçüsünü ustalıkla kullanmıştır.

ü                       Saz şairliğinin piri sayılır.

ü                       Din dışı konularda yazmıştır.

ü                       Koşmaları oldukça sevilmiştir.

ü                       Kuvvetli lirik egemenliği hâkimdir şiirlerine.

ü                       Anadolu’yu at sırtında gezip şiir söylemiştir.

 

ÂŞIK ÖMER

ü                       İyi bir eğitim almamasına karşın şairler arasında yeteneğiyle kendine en üstte yer edinmiştir.

ü                       Devrinin idarecilerini, dinini görünüş için yaşayanlarını eleştirmiştir.

ü                       Aruzu kullanmıştır. Ancak hece ölçüsünde asıl karakterini bulmuştur.

 

DERTLİ

ü                       18. yüzyılın sonlarında yaşamıştır.

ü    Hem hece hem de aruz ölçüsünü kullanmıştır.

                Lirik koşmalarıyla tanınmıştır.

ü    Divan ‘ı taş baskıyla basılmıştır. 

 

EMRAH

ü                       Erzurumludur.

ü                       Divan edebiyatından etkilenmiştir.

ü                       Gazel, murabbalar yazmıştır.

ü                       Koşma ve semaileriyle tanınmıştır.

 

GEVHERİ

ü                 İnce bir söyleyiş, derin bir bilgi içeren şiirleri halk arasında çok sevilmiştir.

ü                 Divan edebiyatında etkilendiği için mazmun ve yabancı sözcükleri çokça etkilenmiştir.

ü                 Koşmaları ve taşlamaları oldukça ünlüdür.

 

BAYBURTLU ZİHNİ

ü                  Divan edebiyatına çokça dalmaya çalışmıştır.

ü                  Saz şairi olarak ün kazanmıştır.

ü                 Divan’ı, Sergüzeşt-name”adlı kitapları vardır.

 

ÂŞIK VEYSEL

ü                 Çocuk yaşta kör olması ona derin bir duygu zenginliği vermiştir.

ü                 Yurt, insan ve toprak sevgisini iliklerine kadar hisseden, bunu şiirlerinde işlemiştir.

ü                 Halk edebiyatının ve son dönem edebiyatımızın usta şairlerindendir.

ü                 Sivas Şarkışla   Sivri alan köyünde doğmuş ve yaşamıştır.

 
< Önceki   Sonraki >


Site Tasarımı
www.isyeriweb.com