Skip to content
޵ an: Ana Sayfa arrow Edebiyat arrow Nazım Biçimleri ve Türleri (Konu Anlatımı, Çözümlü Örnekler ve Test )
Nazım Biçimleri ve Türleri (Konu Anlatımı, Çözümlü Örnekler ve Test ) Yazdır

NAZIM BİÇİMLERİ VE TÜRLERİ

Nazım biçimleri dizelerin ve uyağın bir düzen içinde bütünleşmesinden oluşur. Dizeler bir şiirde değişik sayıda (ikili, üçlü, dörtlü...) kümelenir; bu kümelenme biçimine "dize düzeni", dizeler ara­sındaki uyaklanma biçimine de "uyak düzeni" de­nir. Bir şiirin nazım biçimini belirlemede en temel ölçüt, "nazım birimP'dir.

Nazım türü kavramı, şiirin konusuyla ilgilidir. Aynı nazım biçimi ile değişik konular işlenebilir. Sözgelimi kaside biçimi ile, Tanrı'nın birliği (tev-hid), ünlü birini övme (methiye), ölümden duyulan üzüntü (mersiye) anlatılabilir.

Nazım biçimleri, dize ve uyak düzenlerine göre çeşitli adlar alır. Türk edebiyatındaki başlıca nazım biçimleri şunlardır:

I.    İSLAM KÜLTÜRÜ ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ

İslam kültürü öncesi Türk edebiyatındaki na­zım biçimleri şunlardır:

1.   Koşuk

Genellikle aşk, doğa, yiğitlik... konusunu iş­leyen, hecenin değişik kalıplarıyla ve dörtlükler halinde söylenen, uyaklı ve lirik şiirlerdir. Koşuklar dinsel kökenli şiirler olup özellikle "sığır" adı veri­len sürek avlarında ve şölenlerde söylenirdi. Halk şiirindeki koşmanın ilk biçimi koşuklardır.

KOŞUK

Öpkem kelip ogradım Arslanlayu kökredim Alplar başın togradım Emdi meni kim tutar

Etil suvı aka turur Kaya tübi kaka turur Balık telim baka turur

Kölün takı küşerür

(Öfkelenip dışarı çıktım) (Arslan gibi kükredim) (Yiğitler başını doğradım) (Şimdi beni kim tutar)

(İdil suyu akar durur) (Kaya dibini oyar durur) (Bütün balıklar bakar du­rur)

(Gölü bile taşırırlar)

UYARI:

Yuğ (ölüm) törenlerinde, çok sevilen bir kişinin ölümü ardından söylenen ağıtlara sagu denir. Ölen kişinin kahramanlıklarını, başarılarını, er­demlerini anlatır; ölümlerinden duyulan üzüntü­yü dile getirir. Sagular, koşuk biçimindedir. Bu şiirlere İslâmiyet sonrası Halk edebiyatında "ağıt", Divan edebiyatında "mersiye" denmiştir.

2.   Destan

Destanlar, ulusların yaşamında büyük yankı­lar uyandırmış savaş, göç, istila gibi tarihsel; yan­gın, salgın hastalık, sel, deprem gibi toplumsal ve doğal olayların çağdan çağa aktarılmış, aktarılır­ken de hayal unsurlarıyla oluşmuş, süslenmiş, değiştirilmiş manzum biçimleridir. Destanlar do­ğal ve yapay olmak üzere ikiye ayrılır. Yapay des­tanlar yazarı belli olan bir destan türü iken, doğal destanlar anonimdir, yani yazarı belli değildir.

II.   HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ

1.    Mani:

Hecenin 7'li ölçüsüyle, a-a-b-a uyak düze­niyle oluşturulan ve bir tek dörtlükten oluşan na­zım biçimidir. İlk iki dizede konuyla ilgisi olmayan bir tasvir yapılır, asıl anlatılmak istenen, son iki di­zede dile getirilir. Maniler anonim (halkın ortak malı) bir nitelik taşır. Doğa, sevgi, dostluk, aşk... gibi konuları işler.

MANİ -1

Karanfil kurutmadım Yâr seni unutmadım Hatırın saydım da Üstüne yâr tutmadım MANİ - 2

Yumurtanın sarısı Yere düştü yarısı Görümcem verem olmuş Kaynanama darısı

ÖRNEK -1 ÖYS-19941:

Bahçelerde gül gerek

 Güllere bülbül gerek

 Senin gibi güzele

 Bencileyin kul gerek

Bu dörtlüğün biçimi aşağıdakilerden hangisi­dir?

A) Divan B) Varsağı       C) Destan

D) Koşma        E) Mani

ÇÖZÜM :

Verilen dörtlük incelenirse 7'li hece vezniyle oluş­turulduğu görülür. Uyaklanış da "aaba" biçimin­dedir. Bu özellikler, verilenlerden "mani"ye uy­gundur.

Doğru cevap (E) seçeneğidir.

2.   Koşma:

Halk edebiyatının en yaygın nazım biçimle­rinden biridir. 11 'li hece ölçüsüyle ve dörtlüklerle yazılır. Uyak düzeni abab, cccb, dddb... biçimin­dedir. Her konuda koşma yazılabilir.

ÖRNEK ■ 2 (ÖYS -1993);

Gazel ve koşmanın karşılaştırılması ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

A) Gazel, Divan edebiyatına; koşma, Halk ede­biyatına özgü nazım biçimidir.

B) Gazelde nazım birimi beyit, koşmada dört­lüktür.

C) Gazel, aruzun istenilen her kalıbıyla yazıldığı halde, koşma genellikle hece ölçüsünün 11'li kalıbıyla yazılır.

D) Gazel 10-20 beyitten, koşma 7-12 dörtlük­ten oluşur.

E) Gazellerin konusu sevgilinin güzelliği, aşk ve şarap; koşmalarınki ise genellikle aşk, sevgi ve doğa güzellikleridir.

ÇÖZÜM:

A, B, C ve E seçeneklerinde gazel ile koşmanın karşılaştırılması ile ilgili yargıların hepsi doğrudur. Ancak D seçeneğindeki yargı yanlıştır. Çünkü ga­zel en az beş, en çok on beş beyitten; koşma ise en az, üç en çok altı dörtlükten oluşur.

Doğru cevap (D) seçeneğidir.

Konularına göre, koşmanın türleri şunlardır:

a) Taşlama:

Yergi, hiciv, eleştiri konularını işleyen koş­malardır. Bir kimseyi yermek, bir toplumsal bo­zukluğu eleştirmek amacıyla yazılırlar. Bu türün en ünlü sanatçısı Seyrani'dir. Bu konuda yazılan şiirlere Divan edebiyatında "hiciv", günümüz ede­biyatında "yergi", Batı edebiyatında ise "satir" denir.

KOŞMA (Taşlama)

7e/// sazdır bunun adı Ne ayet dinler, ne kadı Bunu çalan anlar kendi Şeytan bunun neresinde

ÖRNEK-3 (ÖYS-1992):

Aşağıdaki dizelerden hangisi bir taşlamadan alınmış olabilir?

A) Ayna almış perçem düzer Zülfün tarayı tarayı

B) Kırık çanağı yok ayran içecek Kahveye gelir de fincan beğenmez

C) Eğil dağlar eğil üstünden aşam Yeni talim gelmiş varam alışam

D) Güzel gitti diye pınar ağladı Acıdı yüreğim yandı pınara

E) Avcılardan kaçmış ceylan misali Geçmiş dağdan dağa yoktur durağı

ÇÖZÜM:

Taşlama; toplumdaki bozuk yönleri, kişilerin ek­sikliklerini, aşırı tutkularını eleştirmek amacıyla yazılan koşmalardır. B seçeneğinde, "ayran iç­mek için kırık çanağı bile olmayan birinin, kahve­ye gelince fincan beğenmediğinden" söz edilerek bir taşlama yapılmıştır.

Doğru cevap (B) seçeneğidir.

b) Koçaklama:

Coşkulu bir biçimde savaş ve yiğitlik üzerine söylenen şiirlerdir. Bu türün en ünlü sanatçısı Köroğlu'dur.

KOŞMA (Koçaklama)

Yiğidin eyisini nerden bileyim

 Yüzü güleç, kendi yaman olmalı

 Kasavet serine çöktüğü zaman

Gönlünün gamını alan olmalı

Benim sözüm yiğit olan yiğide

 Yiğit olan muntazırdır öğüde

Ben yiğit isterim fırka dağında

 Yiğidin başında duman olmalı

 

Yiğit olan yiğit kurt gibi baka

 Düşmanı görünce ayağa kalka

 Kapar mızrağını meydana çıkar

Yiğidin ardında duran olmalı

(Karacaoğlan)

 

c) Güzelleme:

Doğa güzelliklerini ya da sevgilinin güzellik­lerini, aşk duygularını konu alan koşmadır. Bu tü­rün en ünlü sanatçısı Karacaoğlan'dır.

 

KOŞMA (Güzelleme)

Nasıl vasfedeyim güzelim seni

 Rumeli Bosna'yı değer gözlerin

 Dünyaya gelmemiş eşin akranın

 İzmir'i Konya'yı değer gözlerin

 

Kimsede görmedim sendeki nazı

 Tunus, Trablus, Mısır, Hicaz'ı

Kars'ı, Kağızman'ı, Acem Şiraz'ı

Girid'i, Yanya'yı değer gözlerin

 

(Ruhsati)

 

d) Ağıt:

Yas duygularını işleyen koşmalardır. Sevilen bir kişinin ölümünden duyulan üzüntüyü dile ge­tirirler. Bu konuda yazılan şiirlere İslamiyet'ten önceki dönemde "sagu", Divan edebiyatında "mersiye" denirdi.

ÖRNEK - 4 (ÖSS - 2006):

Bir kimsenin ölümü üzerine duyulan üzüntü ve acıyı anlatmak, onun erdemlerini, İyi yönlerini dile getirmek amacıyla yazılan şiirlere verilen addır. Ölen bir kişi için yazılan bu tür şiirlere Divan ede­biyatında .....Halk edebiyatındaysa.....denmiştir.

Bu parçada boş bırakılan yerlere, verilen bilgi­lere göre aşağıdakiierden hangisi getirilebilir?

A) mersiye - ilahi B) mesnevi - koşma

C) mevlit - koşma D) mevlit - ağıt

E) mersiye - ağıt

ÇÖZÜM :

Bir kimsenin ölümünden duyulan üzüntüyü dile getiren şiirlere Divan edebiyatında mersiye (Kasi­denin bir türüdür), Halk edebiyatında ise ağıt (Koşmanın bir türüdür) denir.

Doğru cevap (E) seçeneğidir.

3. Semai:

Hece ölçüsünün 8'li kalıbıyla yazılan güzellik şiirleridir. Uyak düzeni koşmaya benzer. En az 3, en çok 6 dörtlükten oluşur. Kendine özgü bir ez­gisi vardır.

SEMAİ

İncecikten bir kar yağar Tozar Elif Elif diye Deli gönül abdal olmuş Gezer Elif Elif diye

Elifin uğru nakışlı Yavru balaban bakışlı Yayla çiçeği kokuştu Kokar Elif Elif diye

(Karacaoğlan)

4. Varsağı:

Güney Anadolu'daki "Varsak" Türkmenler arasında özel bir ezgi ile söylenen şiirleridir. Ölçü ve uyak düzeni bakımından semaiye benzer. "Bre, be hey, hey!" gibi yiğitçe seslenişlerle baş­laması varsağıyı semaiden ayırır. Yiğitçe, mertçe bir üslup taşır. Bu türün en ünlü sanatçısı Dada-loğlu'dur.

VARSAĞI

Bre ağalar bre beyler Ölmeden bir dem sürelim Gözümüze kara toprak Dolmadan bir dem sürelim

(Karacaoğlan)

5. Destan:

En uzun nazım biçimidir. Koşma gibi düzen­lenir, ancak dörtlük sayısı fazladır. Kimi destan­larda dörtlük sayısı 100'ü geçer. Genellikle hece ölçüsünün 11 'li kalıbıyla yazılır. Savaş, ayaklan­ma, hastalık, kıtlık... gibi toplumsal konular, gü

lünç olaylar, tutkular üzerine söylenen şiirlerdir. Anonim olanları daha yaygındır.

6.   ilahi:

Tekke şiirinin nazım biçimidir. Tann'yı, pey­gamberi övmek için yazılır. Yunus Emre'nin şiirle­rinden adını almıştır.

İLAHİ

Sordum sarı çiçeğe Benzin neden sarıdır Çiçek eydür derviş baba Ahım dağlar eritir

Sordum sarı çiçeğe Sizde ölüm var mıdır Çiçek eydür derviş baba Ölümsüz yer var mıdır

(Yunus Emre)

UYARI:

Bektaşi ozanlarının dinsel törenlerde çoğu za­man sazla söyledikleri şiirlere deme, tarikatın görüşlerini dile getirdikleri şiirlere nefes, tarika­ta yeni katılanları bilgilendirmeye dönük şiirlere de nutuk denmiştir. Dini konularda düşünce ya da duyguları güldürücü bir dil ve anlatımla dile getiren şiirler ise sathiye adını atmıştır. Bunların hepsi biçimsel yönden ilahiye benzer.

7.   Türkü:

Daima bir ezgi ile söylenen türküler halkın sözlü geleneğinde oluşmuş, anonim halk şiiri ürünleridir. Türkülerde her bendin sonunda tekrar edilen dizeye veya dizelere "kavuştak" denir. Bu nazım biçimi konularına göre şu adları alır: çocuk türküleri, doğa türküleri, aşk türküleri, kahraman­lık türküleri...

TÜRKÜ

Şu gelen atlı mıdır

Sorun Bağdatlı mıdır

Her gelen yâri sorar (aman aman)

Yâr bu kadar tatlı mıdır

Şu gelen kimin kızı Yanakları kırmızı

Gerdanında beni var (aman aman) Sandım seher yıldızı

(İsparta türküsü)

ÖRNEK - 5 (ÖYS.- 1995):

Düzenleyicisi bilinmez; halkın sözlü geleneğinden oluşur. Çağdan çağa, yerden yere içeriğinde ol­sun, biçiminde olsun değişikliklere uğrayabilir. Her zaman bir ezgiyle söylenir. Bu parçada aşağıdakilerin hangisinden söz edilmektedir?

A) Türkü B) Şarkı C) Gazel

D) Mesnevi      E) Koşma

ÇÖZÜM :

Şarkı, gazel, mesnevi biçimleri, Divan edebiyatına aittir. Koşma, Âşık edebiyatı nazım şekillerinden-dir ve düzenleyicisi bellidir. Türkü ise hem halkın sözlü geleneğinden oluşup gelişir hem de özel bir ezgi (beste) ile söylenir. Parçada "türkü"den söz edilmektedir.

Doğru cevap (A) seçeneğidir.

 

III. DİVAN EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ

Nazım Birimine Göre Sınıflandırma

a) Tek Dörtlükten Oluşanlar

1. Rubai

2. Tuyuğ

b) Beyitlerle Kurulanlar

1. Gazel

2. Kaside

3. Mesnevi

4. Kıt'a

5. Müstezat

c) Bentlerle Kurulanlar

1. Dörtlüler (Murabbalar: terbi, şarkı)

2. Beşliler (Muhammesler: tahmis, taştir, tardiye)

3. Altılılar (Müseddes)

4. Yedililer (Müsebba)

5. Sekizliler (Müsemmen)

6. Dokuzlular (Mütessa)

7. Onlular (Muaşşer)

8. Terkib-i bent

9. Terci-I bent

 

A)   BEYİTLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ

1.   Gazel:

En az 5, en çok 15 beyitten oluşur. Uyak dü­zeni; aa, ba, ca, da... biçimindedir. Gazeller genellikle aşk, güzellik, içki; yer yer de zamandan yakınma, öğretme gibi konulan işlerler. Gazelin ilk beytine "matla", son beytine makta denir, en gü­zel beytine "beyt'ül gazel" denir. Gazelin beyitleri arasındaki güzellik birimine "yek-âvaz", konu bir­liğine ise "yek-âhenk" denir. Gazeller genellikle Divan şairlerinin ustalık ve hüner gösterdiği şiir­lerdir.

GAZEL

Benî candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı

Felekler yandı ânımdan muradım şem'i yanmaz mı

Kamu bîmârınâ canan devâ-yî derd eder ihsan

Niçin kılmaz manâ derman menî bîmâr sanmaz mı

Gamım pinhan dutardım ben dedîler yâre kıl rû-şen

Desem ol bî vefâ bilmen inanır mı inanmaz mı

(Fuzuli)

ÖRNEK - 1 (ÖYS -1995):

Gazelin ilk beytine matla, genellikle şairin adı I

bulunan son beytine tegazzül. en güzel beytine II

beyt'ül gazel denir. Her beyti aynı konudan bah-III

seden gazele yek - ahenk, her beyti aynı derece-IV

de güzel gazele yek - avaz adı verilir. V

Bu parçadaki numaralı terimlerden hangisinin açıklaması yanlıştır?

A) I.       B) II.       C) III.      D) IV.      E) V. ÇÖZÜM:

Numaralı terimlerden ll.nin açıklaması yanlıştır. Çünkü şairin adı bulunan son beyte makta denir. Tegazzül gazelde değil, kasidede bulunan bir bö­lümdür.

Doğru cevap (B) seçeneğidir.

2.   Kaside:

Divan edebiyatında övgü şiiri olarak adlandı­rılır. En az 33, en çok 99 beyit uzunluğunda yazı­lır. Uyak düzeni gazele benzer: aa, ba, ca, da... Belirli bir yazılış düzeni vardır, ilk bölümde bir tas­vir yapılır (nesip - teşbip), daha sonra da asıl ko­nuya giriş yapılır (girizgah), övülecek kişi övülür (methiye), araya bir gazel sıkıştırabilir (tegazzül);

övme işi bittikten sonra şair kendini över (fahriye) ve Tanrıya yakarış (dua) ile şiirini bitirir.

Kasideler konularına göre adlandırılır: Tevhld (Tanrı'nın birliğini anlatma), Münacaat (Tanrı'ya yakarma), Naat (Peygamberi övme ve yüceltme), Methiye (dönemin ileri gelenlerini övme)... Kasi­deler bazen nesip bölümünün konusuna göre ad­landırılır. "Kaside-i bahariyye" (baharı öven şiir­ler), "Kaside-i ramazaniye" (Ramazanı öven şiir­ler)... gibi.

KASİDE

Bu şehr-i Sitanbûl ki bî-misl ü behâdır Bir sengine yekpare Acem mülkü fedadır

Bir gevher-i-yekpâre iki bahr arasında Hurşîd-i cihân-tâb ile tartılsa sezadır

Altında mı üstünde midir cennet-i a'lâ Elhak bu ne halet bu ne hoş âb u hevâdır

(Nedim)

ÖRNEK - 2 (ÖYS -1994): Aşağıdaki beyitlerin hangisi bir kasidenin mat­la (ilk) beytidir?

A) Bahar erdi yine düştü letafet gülistan üzre Yine oldu zeminin lütfü galip âsmân üzre

B) Gül devri ayş eyyamıdır zevk u sefa hengâ-mıdır

Âşıkların bayramıdır bu mevsim-i ferhunde dem

C) Cefâ taşın ne gam atsa Hayalî sana alçaklar Belagat meyvesin hâsıl eden nahl-i hünersin sen

D) Bu devr içinde benim padişeh-i mülk-l su­nan

Bana sunuldu kaside bana verildi gazel

E) Arızın yâdıyla nemnâk olsa müjgânım n'ola Zayi olmaz gül temennâsıyla vermek hâre su

ÇÖZÜM:

Kasidelerde İlk beyit daima kendi içinde kafiyeli­dir (a-a). Buna göre, verilen beyitlerde bu özelliğin sadece A'da olduğu görülmektedir. Doğru cevap (A) seçeneğidir.

3. Mesnevi:

Her beyti kendi içinde kafiyeli olduğu için çok uzun şiirler yazmaya elverişli bir nazım biçi­midir. Kahramanlık, yiğitlik, aşk... gibi konuları eie alır. Divan edebiyatında hikâye söyleme ve dinle­me ihtiyacını karşılayan şiir şeklidir.

Her beytin dizeleri kendi aralarında uyaklıdır. Uyak düzeni; aa, bb, cc, dd... biçimindedir. Her beytin anlam bütünlüğü vardır; ancak beyitler an­lam bakımından birbirini bütünler.

4. Kıt'a:

İkinci ve dördüncü beyitleri birbiriyle uyaklı­dır; ab, cb biçimindedir. Kıt'alar iki beyitlik bir na­zım biçimidir; beyitler arasında anlam bütünlüğü vardır. Bu bakımdan kıt'alarda felsefi konulara, nükteye, yergiye ağırlık verilir. Her çeşit kalıpla kıt'a yazılabilir. Üç ve daha çok beyitli olanları da vardır.

KIT'A

Bize kâfir demiş müftî efendi Tutalım ben ana diyem Müselmân Varılınca yarın rûz-i cezaya İkimiz de çıkarız anda yalan

(Nef'i)

5. Müstezat:

Artık mısralı şiirdir. Bir uzun bir kısa dizenin alt alta dizilmesiyle oluşur. Uzun mısralar ve kısa mısralar kendi aralarında gazel gibi uyaklanır. Uzun mısralar mef û lü / me fâ i lü / me fâ i lü / fe û lün kalıbıyla; kısa mısralar ise, mef'ûlü / feû lün kalıbıyla yazılır. Artık mısraya yani eklenen kısa dizeye "ziyâde" denir.

 

B.   DÖRTLÜKLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ

1.   Rubai:

İran edebiyatından alınmıştır. Mani gibi dört dizeli bir nazım türüdür, aaba uyak düzeniyle ve aruz vezninin belirli kalıplarıyla yazılır. İnce duy­guları, felsefi görüşleri ve nükteli söyleyişi anlat­maya çok uygun bir tür olarak bilinir. En büyük ustası İranlı şair Ömer Hayyam'dır.

RUBAİ

Dert içinde sevinci bul da yaşa; Haksız düzende haklı ol da yaşa; Sonu nasıl olsa yokluk dünyanın, Varından yoğundan kurtul da yaşa

(Ömer Hayyam)

ÖRNEK - 3 (ÖYS - 1992):

Çepçevre bahar içinde bir yer gördük.

Ferhad ile Şirin'i beraber gördük.

Baktık geceden fecre kadar ellerde

Yıldızlara yükselen kadehler gördük.

Bu dörtlüğün nazım şekli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Rubai B) Mani C) Türkü

D) Murabba E) Şarkı

ÇÖZÜM:

Dörtlüğün uyak şemasına dikkat edilirse (aaxa) biçiminde olduğu görülür. Bu uyak şeması, veri­len nazım türlerinden sadece rubai ile manide gö­rülebilir. Şarkı, murabba ve türkü farklı bir uyak şeması ile oluşturulur. Maniler 7'li hece kalıbıyla söylenir. Bu durumda dörtlüğün mani olması mümkün değildir. Dörtlük hem biçim hem de ko­nusu bakımından bir rubaidir.

Doğru cevap (A) seçeneğidir.

2. Tuyuğ:

Divan edebiyatına Türklerin kazandırdığı bir nazım biçimidir. Rubai ve mani gibi dört dizeden oluşan bir özelliğe sahiptir. Uyak düzeni aaba bi­çimindedir. Aruz vezninin fâilatün / fâilatün / fâ-ilün kalıbıyla yazılır. İşlediği konular bakımından rubaiye benzer.

TUYUĞ

Hak ne yazmış ise ezelde bolur Göz neni ki göreceg ise görür İki âlemde Hakk'a sığınmışız Tohtamış ne ola, yaAhsah Temür?

(Kadı Burhanettin)

3. Murabba:

Dörtlük birimiyle yazılan nazım türlerinden-dir. Aruz vezniyle ve aaaa, bbba, ccca, ddda... uyak düzeniyle yazılır.

4. Şarkı:

Türklerin Divan şiirine kattığı bir nazım biçi­midir. Lâle devri şairi Nedim tarafından yaygınlaş­tırılmıştır. Dörtlüklerle kurulan bir nazım biçimidir. Şarkılarda aşk ve güzellik konuları işlenir. Bu na­zım türünde çevre tasvirlerine de yer verilir. Birin­ci dörtlüğün ikinci dizesi bütün dörtlüklerin so­nunda tekrar edilir. Tekrar edilen bu dizeye naka­rat denir.

ŞARKI

Yine oldum esîri âh bir şûh-ı sitemkârın Ki dilber sevmemiş, bilmez belâsın âşık-ı zarın Ne kâfirliklerin gördüm ben ol zülf-i siyehkârın, O ebrunun, o zâlim gamzenin, ol çeşm-i mekkânn

O tıfl-ı nâzı gördüm rûyine hurşîd eser etmiş

Haberdâr olmamıştım, sonra bildim neylemiş n'etmiş

Meğer, zâlim kaçıp tenhâca Sadâbâd'a dek gitmiş Temâşâ eylemiş alayını şevketlü hünkârın

(Nedim)

 

C.   BENTLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ

1. BEŞLİLER:

a) Muhammes:

Her bendi beş dizeden kurulu nazım biçimi­dir. Uyak düzeni, aaaaa, bbbaa, cccaa, dddaa... biçimindedir. Muhammes her konuda yazılabilir, bu biçimde şarkılar da vardır.

b) Tardiye:

Özel bir muhammes biçimidir. Belli bir kalıp­la yazılır. Uyak düzeniyle muhammesten ayrılır: bbbba, cccca, dddda, eeeea... Divan edebiyatın­da en güzel tardiyeleri Şeyh Galip yazmıştır. Az kullanılan bir nazım biçimidir.

c) Tahmis:

Bir gazelin beyitlerinin üstüne aynı ölçü ve uyakta üçer dize eklenerek oluşturulan bir nazım biçimidir. Uyak düzeni şöyledir: aaaaa, bbbba, cccca, dddda... Divan edebiyatında çok kulla­nılmıştır.

2. ALTILILAR

a) Müseddes:

Bentleri altı dizeli nazım biçimidir. Uyak düzeni tahmis gibidir. Her konuda müseddes ya­zılmıştır.

b) Tesdis:

Başkalarına ait gazelin beyitleri üstüne aynı ölçü ve uyakta dört dize eklenerek oluşturulur.

3. TERKİB-İ BENT

Bentlerin, bölümlerinin birleşmesinden olu­şur. Her bendi iki bölümlüdür. 5-15 arasında de­ğişen beyitten oluşur. Bentlerin uyak düzeni ga-zelinki gibidir. Bentlerin sonundaki beyte "vasıta

beyti" denir. Eleştiri, ölüm... vb. toplumsal, konu­larda kullanılan bir nazım biçimidir.

4.   TERCİ-İ BENT:

Biçimi ve uyak düzeni terkib-i bent gibidir. Ancak bu nazım biçiminde "vasıta beyti" her ben­din sonunda tekrar edilir. Tanrısal güç, sonsuz evren, doğa ve yaşamdaki karşıtlıklar... gibi felse­fi konuları işlemede kullanılan bir nazım biçimidir.

 

III.  BATI KAYNAKLI NAZIM BİÇİMLERİ

Batı edebiyatında geleneklere bağlı olarak gelişmiş, bütün uluslarca kullanılan bazı değiş­mez nazım biçimleridir. Batı kaynaklı nazım bi­çimlerinin en yaygın kullanılanları şunlardır:

1. İkili :

Mesnevinin Batı edebiyatındaki benzeridir. Ancak bunda beyit bütünlüğü önemli değildir. Anlam ikili dizelerden ötekilere geçebilir.

2. Dörtlü :

Dörder dizeli bentlerden kurulan bir nazım biçimidir, iki çeşidi vardır:

a) Çapraz uyaklı

b) Sarma uyaklı

3. Sone :

Klasik bir nazım biçimidir, iki dörder, iki üçer dizelik bentlerden kurulur. 14 dizeden oluşan bir şiirdir.

4. Balad :

Üç uzun bir kısa bentten kurulu bir nazım bi­çimidir. Acıklı, gülünç olayları dile getiren eski öy­küleri konu alır.

5. Terza-rima :

İtalyan edebiyatından çıkmıştır. Üçer dizelik bentlerden oluşmuştur. Son bent tek dizeyle bi­ter. Dante'nin "ilahi Komedya"sında kullandığı bi­çimdir.

UYARI :

Serbest müstezat ve serbest nazım gibi biçim­ler de vardır. Serbest müstezat, uzun ve kısa ölçü kalıplarıyla (aruzla) yazılmış dizelerden oluşan bir nazım biçimidir. Uyak düzeni şaire göre değişir. Serbest şiirin öncüsü olan bir na­zım biçimidir. Serbest nazım; ölçü, uyak, dize sayısı gibi biçimsel kurallara bağlı kalmaksızın oluşturulan nazım biçimidir. Cumhuriyet döne­mi ve günümüz Türk şiirinde yaygındır.

 

 

TEST

1. Divan ya da Halk edebiyatında şiirlerin konu­larına göre aldıkları adlara "nazım türü"; bi­çimsel özelliklerine göre aldıkları adlara da "nazım biçimi" denir.

Aşağıdakilerin hangisinde sadece nazım türüne örnekler verilmiştir?

A) Güzelleme, Koçaklama, Tevhid, Mersiye

B) Varsağı, Taşlama, Rubai, Münacaat

C) Koşma, Kaside, Mesnevi, Gazel

D) Kıt'a, Rubai, Şarkı, Türkü

E) Kaside, Bahariye, Hicviye, Gazel

 

2. Altını sarraf bilir Dertliyi cerrah bilir Benim seni sevdiğimi Yalnızca Allah bilir

Bu parçanın nazım biçimi aşağıdakiler-den hangisidir?

A) Türkü       B) Mani        C) Varsağı D) Şarkı        E) Rubai

 

3. Aşağıdakilerden hangisi bir gazelin makta (sön) beyti olabilir?

A) (^Bir söz dedi ki canan keramet var içinde

Dün geceye dair bir işaret var içinde

B) Gamzen ne den ki tiğ çeküp hün feşan olur

Uşakk-ı dil-figara ecel mihr-bân olur

C) Ey şuh Nedimâ ile bir seyrin işittik Tenhaca  varıp  Göksu'ya  işaret  var içinde

D) Bu şehr-i Stanbul ki bi misi ü bahadır Bir sengine yekpare Acem mülkü feda­dır

E) Bahar erdi yine düştü letafet gülistan üzre

Yine oldu zeminin lütfü galip âsmân üz­re

 

4. Aşağıdakilerin hangisinde Divan edebiya­tında beyitler halinde yazılan nazım bi­çimleri birlikte verilmiştir?

A) Gazel-tuyuğ-mesnevi-rubai

B) Mesnevi-gazel-müstezat-kıt'a

C) Mesnevi-murabba-şarkı-tardiye

D) Şarkı-gazel-mesnevi-muhammes

E) Gazel-kaside-murabba-şarkı

 

5.   Kasidelerde betimleme yapılan bölüme ne-sib ya da teşbib, asıl konuya girilen bölüme I

girizgâh, şairin kendisini övdüğü bölüme

medhiye denir. Devrin yöneticilerini yermek III

amacıyla yazılan kasidelere hicviye, önemli

IV

birinin ölümünden duyulan acıyı dile getir­mek için yazılanlara mersiye adı verilir.

V

Bu parçadaki numaralanmış terimlerden hangisinin açıklaması yanlıştır?

A)l.      B) II.     O) IIJ.     D) IV.    E) V.

 

6. Bre ağalar bre beyler

Ölmeden bir dem sürelim

Gözümüze kara toprak

Girmeden bir dem sürelim

Bu dörtlüğün nazım şekli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Destan      B) Koşma     C) Varsağı D) Semai       E) Mani

 

7. Aşağıdaki dizelerden hangisi bir taşlama­dan alınmış olabilir ?

A) Bre ağalar, bre beyler Ölmeden bir dem sürelim

B) Çarh bozulmuş dünya ıslah olmuyor Ehl-i fukaranın yüzü gülmüyor

C) Bir hayal isterim Boğaziçi'nden Bakarım "İstanbul" diye her an

D) Sel gelince yıkılırmış yâr dedim Al hançeri vur sineye yar dedim

E) Benim sözüm yiğit olan yiğide Yiğit olan muntazırdır öğüde

 

8. Aşağıdakilerin hangisinde bir bilgi yanlışı vardır?

A) "Tuyuğ" ve "şarkı" nazım biçimlerini Di­van edebiyatına Türkler katmıştır.

B) Kasidelerin naat, münacaat gibi türleri vardır.

C) Gazellerde en güzel beyte "beyt-ül ga­zel" adı verilir.

D) Mani, Anonim Halk edebiyatının ürünle­rinden biridir.

E) Koşma ile türkü her zaman aynı biçimde kafiyelenir.

 

 

9. Aşağıdakilerden  hangisi Anonim  Halk edebiyatı ürünlerinden değildir?

A) Mani         B) Ninni        C) Tekerleme

D) Türkü       E) Semai

 

10. Aşağıdakilerin hangisinde aynı konuyu iş­leyen nazım türleri bir arada verilmiştir?

A) Gazel - Koşma - Mersiye

B) Şarkı - Sagu - Türkü

C) Sagu - Ağıt - Mersiye

D) Ağıt - Koşma - Koçaklama

E) Mersiye - Ağıt – Taşlama

 

11. Aşağıdakilerden hangisi gazelin özellikle­rinden değildir?

A) Aşk, güzellik, doğa gibi konular üzerinde yazılır.

B) Divan edebiyatı nazım şekillerinden biri­dir.

C) Uyak örgüsü aa-ba-ca... şeklindedir.

D) Arap şiirinin bir nazım biçimidir.

E) En az 3, en çok 5 dörtlükten oluşur.

 

12. Dünyada ne var, kendine dert eyleyecek

Bir gün gelecek ki can bedenden gidecek

Zümrüt çayır üstünde, sefa sür iki gün

Zira senin üstünde de otlar bitecek

Bu parçanın nazım biçimi aşağıdakiler­den hangisidir?

A) Destan      B) Koşma      C) Varsağı D) Rubai       E) Mani

 

13. Aşağıdakilerden hangisi, kasidenin bö­lümlerinden birinin adı değildir?

A) Miraclye    B) Medhiye    C) Girizgâh

D) Fahriye     E) Tegazzül

 

14. Bağrım artık taş oldu

Gönülle savaş oldu

Seni sevdiğim günden

Dert bana yoldaş oldu

Yukarıdaki dörtlüğün nazım biçimi aşağı­dakilerden hangisi olabilir?

A) Rubai       B)Mani C) Tuyuğ

D) Türkü       E) Semai

 

15. Divan edebiyatının yerli nazım biçimlerinden biridir. Halk edebiyatındaki türkü ve koşma­ya benzer.

Dörtlüklerle kurulan ve bestelenerek söy­lenmek amacıyla yazılan bu nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Murabba    B) Rubai       C) Tuyuğ

D) Şarkı        E) Kıt'a

 

16. Aşağıdaki özelliklerden hangisi mesnevi türünün bir özelliği değildir?

A) Her beyit kendi arasında kafiyelenir.

B) Beyitler arasında konu bütünlüğü vardır.

C) Olayın anlatımında masalımsı bir hava sezilir.

D) Konu istenen uzunlukta olabilir.

E) Konusu bakımından Halk edebiyatındaki koşmaya benzer.

 

17. Aşağıdakilerden hangisi, "ilahi"nin Divan şiirindeki karşılığı sayılabilir ?

A) Nesib B) Medhiye

C) Tevhid D) Tegazzül

E) Fahriye

 

18. Bir gazelin her dizesine bir kısa dize ekleye­rek oluşturulan şiir biçimidir. Çoğunlukla aruzun "mef'ûlü/ mefailü / mefailü / feûlün kalıbı kullanılarak yazılır. Her dizeden sonra bu kalıbın ilk ve son birimleri olan mef'ûlü/ feûlün kalıbına uygun bir kısa dize söylenir. Eklenen bu kısa dizeye "ziyâde" denir. Ziyâ­deler dizeden sayılmadığı için iki uzun iki kı­sa dizeden oluşan dört dize bir beyit sayılır. Kısa dizeler okunsa da okunmasa da beytin anlamı bir bütün oluşturur.

Bu parçada sözü edilen nazım biçimi aşa­ğıdakilerden hangisidir?

A) Murabba B) Rubai

C) Müstezat D) Muhammes

E) Kıt'a

 

19. Bazı şairlerle yazdıkları nazım biçimi özdeş­leşmiştir. Buna göre aşağıdakilerin hangi­sinde eşleştirme yanlış yapılmıştır?

A) Baki- Gazel

B) Ömer Hayyam - Rubai

C) Nedim- Şarkı

D) Nef'i - Terci-i bend

E) Kadı Burhaneddin- Tuyuğ

 

 

 

Cevap Anahtarı:  1)A 2)B 3)C 4)B 5)C 6)C 7)B 8)E 9)E 10)C 11)E 12)D 13)A 14)B 15)D 16)E 17)C 18)C 19)D

 

 

 

 

 

 

 
< Önceki   Sonraki >


Site Tasarımı
www.isyeriweb.com