Skip to content
޵ an: Ana Sayfa arrow Edebiyat arrow Alp Er Tunga Destanı / Şu (Saka) Destanı
Alp Er Tunga Destanı / Şu (Saka) Destanı Yazdır

Alper Tunga Destanı

 

 

En eski Türk boylarından biri olan Sakalar arasında te­şekkül eden bu destan, milâttan önce 7. asırda yaşayan Alp Er Tonga adlı kahramanın şahsiyeti etrafında toplanmıştır.
Türklerin «Buku Han, Buka Han» ve Farsların «Efrâsi-yâb» adını verdikleri; Gazneliler devrinde yaşamış Firdevsî'nin Şehnâme'sinde mühim yer tutan Turan Pâdişâhı, M.Ö. 624 tarihinde Türk-İran savaşları sırasında Keyhusrev tarafından hile ile öldürtülmüştür.
Kâşgarlı Mahmud'un 11. asırda «Cihan Beği» olarak va­sıflandırdığı, hiç şüphesiz «Türk Cihan İmparatorluğu» ülkü­sünün ilk öncülerinden biri olan Alp Er Tonga'nın adı ve hâ­tırası milâttan sonraki yerli ve yabancı birçok kaynaklara ko­nu teşkil etmiştir.
Iran kaynağında ölümünün bayram olarak kutlulandığı kabul edilen Saka kahramanı için 8. asırda, Göktürkler za­manında Köl Tigin ve Bilge Kağan âbidelerinde yazıldığına göre bir yuğ merasimi düzenlenmiştir. Yine Alp Er Tonga'nın ölümünden aşağı-yukarı 1700 yıl sonra Kâşgarlı Mahmud'un Divânü Lügat-it Türk'ünde kaydedilen bir sagu parçası hâ­tırasının Türkler arasında yaşadığının dikkate değer vesika­sıdır. Kâşgarlı Mahmud'un çağdaşı Yusuf Hâs Hâcib'in Ku­tadgu Bilig'inden aldığımız şu:
Bu Türk deglerinde atı belgülüg
Tonga Alp Er erdi kutı belgülüg
Bedük bilgi birle öküş erdemi
Biliglik ukuşlug budun kördümi
Ne ödrüm ne ködrüm ne ersig eren
Ajunda tetig er yidi bu cihan
Tejikler ayur anı Efrâsiyâb
Bu Efrâsiyâb tuttı iller talab
(R. R. Arat, Kutadgu Bilig, I, metin, s. 43)
Bugünkü Türkçesi:
«Bu Türk beğleri arasında adı meşhur ve ikbâli ayân-beyan olan Tonga Alp Er idi. O yüksek bilgiye ve çok fazilet­lere sahip idi; bilgili, anlayışlı ve halkın seçkini idi. Ne seç­kin, ne yüksek, ne yiğit adam idi; zâten âlemde ferasetli in­san bu dünyaya hâkim olur. İranlılar ona Efrâsiyâb'' derler; bu Efrâsiyâb akınlar salıp, ülkeler zaptetmiştir». (R. R. Arat, Kutadgu Bilig, bugünkü Türkçesi, s. 31) mısralarda kahrama­nın şahsiyetini ve Türk cemiyetinde gördüğü itibar ve saygıyı anlatması bakımından büyük ehemmiyet taşır.
Alp Er Tonga'nm hâtırasının izlerini 15. asırda Kaygusuz Abdal'da'", 17. asırda. Evliya Çelebi'de ve bugün Van-Hakkâri çevresinde tesbit ediyoruz.

Şu (Saka) Destanı

Şu Destanı, M.Ö. 330-327 yılları arasında Türk illerinde hakanlık eden «Şu»nun hayatı ve faaliyetleri etrafında teşek­kül etmiştir. Menkabeye göre Büyük İskender'in (Zülkarneyn) Semerkand'ı geçip Batı Türkistan'ı istilâya başladığı sırada «Şu» hakan idi. Balasagun yakınında kendi adı ile anılan «Şu Kal'ası»nı yaptıran odur.

Milâttan önce yaşamış bir hakanın İskender'le olan mü­câdelelerinin hâtıraları sözlü gelenekle 11. asra kadar gele­bilmiştir. Kâşgarlı Mahmud'un Türk boyları arasında tesbit ettiği «Altın Kan» hikâyesi destanın yeniden onarımı veya in­şâsı hususunda faydalı bilgiler vermektedir.

 

Şükrü ELÇİN
 
< Önceki   Sonraki >


Site Tasarımı
www.isyeriweb.com