| Alp Er Tunga Destanı / Şu (Saka) Destanı |
|
|
Alper Tunga Destanı
En eski Türk boylarından biri olan Sakalar arasında teşekkül eden bu destan, milâttan önce 7. asırda yaşayan Alp Er Tonga adlı kahramanın şahsiyeti etrafında toplanmıştır.
Türklerin «Buku Han, Buka Han» ve Farsların «Efrâsi-yâb» adını verdikleri; Gazneliler devrinde yaşamış Firdevsî'nin Şehnâme'sinde mühim yer tutan Turan Pâdişâhı, M.Ö. 624 tarihinde Türk-İran savaşları sırasında Keyhusrev tarafından hile ile öldürtülmüştür.
Kâşgarlı Mahmud'un 11. asırda «Cihan Beği» olarak vasıflandırdığı, hiç şüphesiz «Türk Cihan İmparatorluğu» ülküsünün ilk öncülerinden biri olan Alp Er Tonga'nın adı ve hâtırası milâttan sonraki yerli ve yabancı birçok kaynaklara konu teşkil etmiştir.
Iran kaynağında ölümünün bayram olarak kutlulandığı kabul edilen Saka kahramanı için 8. asırda, Göktürkler zamanında Köl Tigin ve Bilge Kağan âbidelerinde yazıldığına göre bir yuğ merasimi düzenlenmiştir. Yine Alp Er Tonga'nın ölümünden aşağı-yukarı 1700 yıl sonra Kâşgarlı Mahmud'un Divânü Lügat-it Türk'ünde kaydedilen bir sagu parçası hâtırasının Türkler arasında yaşadığının dikkate değer vesikasıdır. Kâşgarlı Mahmud'un çağdaşı Yusuf Hâs Hâcib'in Kutadgu Bilig'inden aldığımız şu:
Bu Türk deglerinde atı belgülüg
Tonga Alp Er erdi kutı belgülüg
Bedük bilgi birle öküş erdemi
Biliglik ukuşlug budun kördümi
Ne ödrüm ne ködrüm ne ersig eren
Ajunda tetig er yidi bu cihan
Tejikler ayur anı Efrâsiyâb
Bu Efrâsiyâb tuttı iller talab
(R. R. Arat, Kutadgu Bilig, I, metin, s. 43)
Bugünkü Türkçesi:
«Bu Türk beğleri arasında adı meşhur ve ikbâli ayân-beyan olan Tonga Alp Er idi. O yüksek bilgiye ve çok faziletlere sahip idi; bilgili, anlayışlı ve halkın seçkini idi. Ne seçkin, ne yüksek, ne yiğit adam idi; zâten âlemde ferasetli insan bu dünyaya hâkim olur. İranlılar ona Efrâsiyâb'' derler; bu Efrâsiyâb akınlar salıp, ülkeler zaptetmiştir». (R. R. Arat, Kutadgu Bilig, bugünkü Türkçesi, s. 31) mısralarda kahramanın şahsiyetini ve Türk cemiyetinde gördüğü itibar ve saygıyı anlatması bakımından büyük ehemmiyet taşır.
Alp Er Tonga'nm hâtırasının izlerini 15. asırda Kaygusuz Abdal'da'", 17. asırda. Evliya Çelebi'de ve bugün Van-Hakkâri çevresinde tesbit ediyoruz.
Şu (Saka) Destanı Şu Destanı, M.Ö. 330-327 yılları arasında Türk illerinde hakanlık eden «Şu»nun hayatı ve faaliyetleri etrafında teşekkül etmiştir. Menkabeye göre Büyük İskender'in (Zülkarneyn) Semerkand'ı geçip Batı Türkistan'ı istilâya başladığı sırada «Şu» hakan idi. Balasagun yakınında kendi adı ile anılan «Şu Kal'ası»nı yaptıran odur. Milâttan önce yaşamış bir hakanın İskender'le olan mücâdelelerinin hâtıraları sözlü gelenekle 11. asra kadar gelebilmiştir. Kâşgarlı Mahmud'un Türk boyları arasında tesbit ettiği «Altın Kan» hikâyesi destanın yeniden onarımı veya inşâsı hususunda faydalı bilgiler vermektedir.
Şükrü ELÇİN
|
| < Önceki | Sonraki > |
|---|
